Rosalía de Castro

Manuel López Garabal
José Manuel García Iglesias

Na Facultade de Filosofía e Letras, alá por 1970, encoméndase un cadro dedicado a Rosalía de Castro (1837-1885). Farao Manuel López Garabal, quen nos mostra a escritora, nacida en Compostela, nun interior no que pode verse a un lado unha ventá aberta, a través da que vemos a Torre do Reloxo, identificándose así o lugar coa súa vida nesta cidade na que naceu. Represéntase pensativa, en pé, cuns papeis e unha pluma, aludindo deste modo á súa actividade no mundo da poesía e, dalgún xeito, preténdese honrar con este retrato as letras galegas.

Este retrato pretende ser un recoñecemento desde a Universidade a Rosalía, aquí pintada por Manuel López Garabal (C. Pereira, J. Suárez Otero, 1996, p. 131).

Naceu en Santiago, onde vive en diferentes momentos por 1876-1878 (Vid. X. R, Barreiro Fernández, 2012, pp. 366-375). Interesa resaltar, neste sentido, a súa etapa de formación compostelá, entre 1850 e 1856, anos nos que se relacionou tanto coa Sociedade Económica de Amigos do País que nesa época tiña a súa sé no Colexio de San Clemente, hoxe Instituto Rosalía de Castro, coma co denominado Liceo da Mocidade con sede en espazos do convento de San Agostiño fundado en 1848 (L. A. Girgado, 1994, pp. 8-9). Foi neste contexto onde, por certo, se relacionou cunha parte do ambiente universitario da época, principal expoñente do xurdimento desta asociación (Vid. X. R. Barreiro Fernández, M. A. Cendón Amado, M. X. Souto Blanco, 2002, pp. 376-377; A. Torres Queiruga, M. Rivas García, 2008, pp. 59-63).

Conta cun monumento nos xardíns da Alameda, concretamente situado no Paseo da Ferradura (Vid. M. Galego Esperanza, 1993, pp. 95-96). En xaneiro de 1914, pechouse o prazo de admisión de bosquexos presentándose dezanove, dos que dez foron publicados (Vida Gallega, 25, 2, 1914, nº 25, p. 14. Vid. V. Martínez Aured, 2009, p. 164). Os seus autores son o arquitecto Isidro de Benito Domínguez (1870-1932), con título desde 1896 e arquitecto posteriormente do Ministerio de Instrución Pública e Belas Artes (Vid. R. Muñoz Fajardo, 2006, pp. 25-29; M. T. Paliza Monduate, 2009, pp. 383-450) e o escultor Francisco Clivillés y Serrano, 1869-1920, encargándose os irmáns Giménez, mestres de obras, de levar adiante o proxecto.

A prensa daquel momento alude ao "desinterese do señor arquitecto Ilmo. D. Isidro de Benito e do escultor Sr. D. Francisco Clivillés, que executaron esta obra sen percibir máis que o valor dos materiais e os xornais. Non esquezades o que significa esta valiosa cooperación; aplaudide o seu desinterese, pois como non vos pasará desapercibido por pesetas 30.000 aproximadamente non é fácil erixir un monumento como este" (El Eco de Santiago, número especial, 1917, en http://memoriasdecompostela.blogspot.com.es/2013/02/descubrimento-de-a-estatua-de-rosalia.html ). O proxecto foi merecedor en 1915 da terceira medalla en arquitectura na Exposición Nacional. Presenta, por unha banda, á poetisa sedente feita en granito (El Eco de Santiago, número especial, 1917) e pola outra -a que mira a poñente- o tema da despedida do emigrante, en forma de parella (M. Gallego Esperanza, 1993, p. 96). Catro estrofas do poema "Adiós ríos, adiós fontes", que forman parte dos seus “Cantares Gallegos” (1863), preséntanse nunha epígrafe aos pés desta escultura, sendo o seu contido o axeitado contexto desde o que valorar este grupo. Dispóñense coma se se tratase de dúas páxinas consecutivas dun libro. Din así:

ADIÓS, GLORIA! ¡ADIÓS, CONTENTO!/ ¡DEIXO A CASA ONDE NACÍN,/ DEIXO A ALDEA QUE CONOSO,
POR UN MUNDO QUE NON VIN!/

....................................

ADIÓS, ADIÓS, QUE ME VOU,/HERBIÑAS DO CAMPOSANTO,/
DONDE MEU PAI SE ENTERROU,/ HERBIÑAS QUE BIQUEI TANTO,/ TERRIÑA QUE NOS CRIOU.

E na seguinte, as dúas derradeiras estrofas do poema:

¡ADIÓS TAMÉN, QUERIDIÑA…/ ADIÓS POR SEMPRE QUIZÁIS!…/ DÍGOCHE ESTE ADIÓS CHORANDO
DESDE A BEIRIÑA DO MAR./ NON ME OLVIDES, QUERIDIÑA,/SI MORRO DE SOIDÁS…/ TANTAS LÉGOAS MAR ADENTRO…/ ¡MIÑA CASIÑA!, ¡MEU LAR!

DEIXO AMIGOS POR EXTRAÑOS,/ DEIXO A VEIGA POLO MAR;/ DEIXO, EN FIN, CANTO BEN QUERO…/¡QUÉN PUIDERA NON DEIXAR!

Como xardíns do “Agro do Outeiro” coñecíase este espazo cando se levantaba este monumento, que era daquela inmediato a un terraplén e vertedoiro de cascallos (P. Costa Buján, 2013, II, p. 82. Vid. J. M. García Iglesias, 2016, pp.248-251).

A idea dun Panteón de Galegos Ilustres ten o seu punto de partida en Manuel Murguía quen en 1865 vincula a súa existencia coa da propia Universidade compostelá, xa que entende como lugar idóneo para situalo a súa igrexa, propoñendo que se depositasen alí os restos de Pastor Díaz, unha das glorias relacionadas con este centro (X. R, Barreiro Fernández, 2007, p. 197). Isto recoñecerase anos despois na decoración do Paraninfo (J. M. García Iglesias, 2016, pp. 386-387).

Con todo, haberá que esperar a 1891 para que se poña o xerme do que será convertido posteriormente en Panteón. É a iniciativa da Sociedade Económica de Amigos do País de Santiago a que propón o traslado dos restos de Rosalía de Castro. Contará para iso con diversos apoios: o do Concello, o movemento rexionalista, parte dos estudantes de Dereito, así como co consentimento do seu viúvo, Manuel Murguía, e familia. O lugar elixido para emprazar o seu monumento funerario estará na Igrexa de San Domingos de Bonaval, concretamente na súa capela de Santo Domingo de Soriano, tamén coñecida como capela da Visitación, construída no século XVII na nave ao lado do evanxeo no lugar anteriormente ocupado por outra.

É no mandato de Luís Rodríguez Seoane cando a Sociedade Económica desenvolve esta iniciativa e será o propio Rodríguez Seoane quen -con Joaquín Díaz de Rábago, Dez de Mier, Alfredo Brañas e Salvador Cabeza León- figura como testemuña na acta notarial levantada ao inhumarse os restos (Vid. J. Fernández Suárez, 1891, pp. 14-16). A concreción dun mausoleo para a poeta, así como o traslado de Iria a Compostela, foron acontecementos notables daquel momento (J. Tarrío García, 1891, pp. 9-11; J. Tarrío García, S. Cabeza de León, A. Brañas Menéndez, 1891, pp. 11-14). E, en palabras de Cabeza de León, ao tratar sobre a súa marcha polas rúas de Santiago, “...o carro mortuorio (pasou) diante do templo de Minerva, en toda a extensión que abarcaba a vista desde os balcóns deste, non se divisaba máis que un inmenso mar de cabezas humanas, sen que nin un insignificante espazo quedase libre” (J. Tarrío García, S. Cabeza de León, A. Brañas Menéndez, 1891, p. 13. Non debe pasar desapercibido que os autores citados forman parte da Asociación Rexionalista).

É a Sociedade Económica quen anuncia o proxecto de levantar o mausoleo a Rosalía, o que levou a crear unha comisión para axudar niso ao seu Director. A comisión estaba composta por “D. José Antonio Parga Sanjurjo, D. Benito Losada, D. Isidoro Casulleras, D. Juan Segade Campoamor, D. Ramiro Rueda, D. Juan Barcia Caballero e D. Manuel Bibiano Fernández” (Gaceta de Galicia. Diario de Santiago, 8, III, 1887). O nomeado en último lugar era o fundador e director, ata 1887, da Gaceta de Galicia. Diario de Santiago. A súa pertenza á Económica contribúe a explicar a presenza que ten nas súas páxinas. O seu cesamento como director anúnciase no número correspondente ao 2, V, 1887. Pois ben, nesa dinámica de apoiar a construción do mausoleo de Rosalía xustifícase que a Sociedade Económica organice unha “gran velada cómico-literaria para contribuír ao mausoleo-monumento a Rosalía de Castro” (Gaceta de Galicia. Diario de Santiago, 20, VI, 1887).

É obra de Jesús Landeira Iglesias. Este artista compostelán formouse en debuxo e modelado na Real Sociedade Económica de Amigos do País e foi profesor na Escola de Artes e Oficios de Santiago, na que figura como axudante entre os anos 1887 e 1913. Despois gañará a cátedra da súa especialidade, sendo destinado á Escola de Artes e Oficios de Baeza. En 1920 volverá ao centro compostelán, xa como principal responsable, a unha praza que levaba un tempo vacante. Morre en 1924 (Vid. J. Sousa, F. Pereira, 1988, pp. 143-145). Realízaa e dátaa en 1891, obedecendo a criterios que se inspiran no Renacemento (Vid. J. Díaz de Rábago, 1887, p. 1; J. Tarrío García, 1891, pp. 9-11). Concrétase con imaxes alegóricas nos lados: unha muller cunha lira e unha palma, significando a Poesía, outra cun libro e unha rama de loureiro, facendo referencia ás Letras (J. Tarrío García, S. Cabeza de León, A. Brañas Menéndez, 1891, p. 11). Chama a atención a presenza de dúas curuxas, na parte alta, con todas as connotacións que a vinculan a Atenea ou Minerva, a deusa da Sabedoría. Conta cunha ampla lenda na que se di: D.O.M./ PARA ETERNA MEMORIA./ GALICIA,/ FIXO FACER POR SUSCRIPCION NACIONAL/ ESTE MOIMENTO,/ ONDE DESCANSA NA PAZ DO SEÑOR/ A QUE FOI GRORIA DA SUA PATRIA/ SEÑORA DOÑA ROSALIA CASTRO DE MURGUIA./ FINOU EN IRIA NO 15 DE JULIO/ DO ANO DE 1885----/ DOY COMEZO A SUSCRIPCION A COLONIA GALLEGA EN CUBA.-POR-LOS/COIDADOS DA SOCIEDADE ECONÓMICA DE SANTIAGO, DOUSELLE CIMA./ Jesús Landeira, fecit-Compostellae/anno 1891.

Chama a atención o contraste de materiais que utiliza o escultor. O branco para a parte monumental e o negro para a urna propiamente dita. Está centrada por unha cruz rematada en vieiras e sobre a que se impón outra, propiamente xacobea, centrada por unha estrela, a vincular tamén con Compostela. Está enmarcada por unha coroa de loureiro. En tanto móstrase unha harpía a cada lado gardándoo todo, baixo esa laxa branca que, a modo de altar, disponse sobre a negritude da tumba. Quizais, nese uso de figuras monstruosas como gardiás dun espazo ao que contribúen a ornar, Landeira se inspirase no que fixo Juan Bautista Celma nos púlpitos da Catedral de Santiago.

Hai unha placa, incorporada ao arco que ampara a urna rosaliana, na que se di A/ ROSALIA/ que sospirou coas bagoas do pobo/ galego eisaltou as/ suas virtudes e cantou / as belezas da Terra/ HOMENAXE/ DO/ CENTRO GALLEGO/ DE BOS AIRES/ NO/ DÍA DE GALIZA/ ANO 1949. A cada lado, un anxo en pé impón co seu xesto silencio á vez que manteñen unha grilanda, glorificando a escritora. Todo está arriba amparado por unha cruz de Santiago, centrando unha especie de vieira, coma se o autor desta placa se inspirase na famosa cuncha barroca de Praterías na Catedral. Cabe resaltar o interese neste caso da procedencia da homenaxe, dado o momento no que se fai, 1949 -na plenitude do franquismo-, e o uso do idioma galego nun momento como este (Vid. J. M. García Iglesias, 2016, pp. 343-346).

X. R, Barreiro Fernández, 2007: X. R. Barreiro Fernández, “Un lugar para a memoria: o panteón da galeguidade”, en X. R. Barreiro Fernández (ed.), Os símbolos de Galicia, Santiago de Compostela, A Coruña (Consello da Cultura Galega, Real Academia Galega), pp. 193-194.

X. R, Barreiro Fernández, 2012: X. R. Barreiro Fernández, Murguía, Vigo (Editorial Galaxia), 2012

X. R. Barreiro Fernández, M. A. Cendón Amado, M. X. Souto Blanco, 2002: X. R. Barreiro Fernández, M. A. Cendón Amado, M. X. Souto Blanco, “O Século XIX”, en X. R. Barreiro Fernández (dir.) , Historia da Universidade de Santiago de Compostela, II , Santiago de Compostela (Universidade de Santiago de Compostela), 2002.

P. Costa Buján, 2013: P. Costa Buján, Evolución urbana y cambios morfológicos. Santiago 1778-1950, (tesis doctoral dirigida por J. A. Franco Taboada), A Coruña (Universidade da Coruña), 2013. http://ruc.udc.es/dspace/handle/2183/10335 (lectura 19/08/2013).

J. Díaz de Rábago, 1887: J. Díaz de Rábago, “El Mausoleo de Rosalía”, Galicia moderna, 3, 102 (1887), p. 1.

J. Fernández Suárez, 1891: J. Fernández Suárez, “Acta notarial levantada em el momento de la inhumación de los restos de Rosália Castro”, La Patria Gallega. Boletí-Revista órgano oficial de la Asociación Regionalista, I, 5 (1891), pp. 14-16.

M. Gallego Esperanza, 1993: M. Gallego Esperanza, “La iconografía de Rosalía de Castro en la escultura pública”, Boletín de estudios del Seminario / Seminario "Fontán Sarmiento" de hagiografía, toponimia y onomástica de Galicia, 14(1993), pp. 95-100.

J. M. García Iglesias, 2016: J. M. García Iglesias, Minerva, la Diosa de Compostela. Espacios y obras a relacionar con el saber, Santiago de Compostela (Andavira Editora- Consorcio de Santiago), 2016, pp. 234-235, 248-251, 343-346, 386-387.

L. A. Girgado, 1994: L. A. Girgado, Rosalía de Castro, rosa de sombra, Madrid ( Ediciones Torremozas, S. L.), 1994.

V. Martínez Aured, 2009: V. Martínez Aured, “El escultor José Mateo Larrauri, su etapa gallega”, Quintana, 8 (2009), pp. 151-171

R. Muñoz Fajardo, 2006: R. Muñoz Fajardo, La arquitectura modernista de Ávila: Proyectos y Realizaciones, Madrid (Editorial Visión Net), 2006.

M. T. Paliza Monduate, 2009: M. T. Paliza Monduate, “El arquitecto Isidro de Benito Domínguez y la arquitectura modernista en Ávila”, Boletín del Museo e Instituto Camón Aznar, 104 (2009), pp. 383-450.

C. Pereira, J. Suárez Otero, 1996: C. Pereira, J. Suárez Otero, “Los fondos artísticos”, El Patrimonio Histórico de la Universidad de Santiago de Compostela. Catálogo, en M. D. Vila Jato (coord.), Santiago de Compostela (Universidade de Santiago de Compostela- Parlamento de Galicia), 1996, pp. 83-155.

J. Sousa, F. Pereira, 1988: J. Sousa, F. Pereira, Historia de la Escuela de Artes y Oficios de Santiago de Compostela 1888-1988, La Coruña (Excma. Diputación Provincial de La Coruña), 1988.

J. Tarrío García, 1891: J. Tarrío García, “El Mausoleo de Rosalía Castro de Murguía”, La Patria Gallega. Boletí-Revista órgano oficial de la Asociación Regionalista, I, 5 (1891), pp. 9-11.

J. Tarrío García, S. Cabeza de León, A. Brañas Menéndez, 1891: J. Tarrío García, S. Cabeza de León, A. Brañas Menéndez, “La traslación de los restos de Rosalía Castro de Murguía”, La Patria Gallega. Boletín-Revista órgano oficial de la Asociación Regionalista, I, 5 (1891), pp. 11-14.

A.Torres Queiruga, M. Rivas García, 2008: A. Torres Queiruga, M. Rivas García, (coord.), Diccionario Enciclopédia do Pensamento Galego, Vigo (Xerais. Consello da Cultura Galega), 2008

Ficha técnica

Número de referencia: IBC0000522
Autoría: Manuel López Garabal
Título: Rosalía de Castro
Temas: 
Retrato
Feminino
Data: 1970
Técnicas: 
Óleo
Dimensións: 
Alto: 205 cm aprox sen marco; 209 cm aprox con marco. Largo: 5cm con marco Ancho: 100 cm sen marco; 139 cm con marco
Materiais: 
Téxtil
Lenzo